JAKOV XOXA NE “TRE KUJTESA”

Font size: Decrease font Enlarge font
image

                            (Me rastin e 30 vjetorit të vdekjes)

   30 vjet më parë, më 17 shkurt të vitit 1979, u largua nga jeta, në moshën 56 vjeçare, njëri prej shkrimtarëve më të shquar të Shqipërisë, Jakov Xoxa. Ai u lind më 13 prill të vitit 1923 në Fier. Mësimet e para i mori në qytetin e lindjes e më pas në Vlorë, Kavajë e Berat. I ati ka qenë nëpunës i thjeshtë e më vonë magazinier në kriporen e Vlorës e të Kavajës. Jakovi i vogël, për arsye ekonomike detyrohet të punojë si çirak në familjen e Pilo Papës, dhe në farmacinë e vogël të qytetit. Arsimin e mesëm e kreu pjesërisht në liceun e Korçës, pjesërisht në Elbasan dhe e përfundon mbas çlirimit të vendit.

 Gjatë LANÇ-it, merr pjesë aktive në formacionet e brigadave partizane.

Fill mbas çlirimit, punon gazetar në organin lokal të Vlorës “Përpjekja e rinisë”. Në dhjetor 1947 dërgohet për studime në Jugosllavi por i ndërpret një vit më vonë, me ndërprerjen e marrëdhënieve diplomatike midis dy vëndeve. Pas kësaj i rifillon ato përsëri në Sofie në fakultetin Juridik, të cilin e ndërron dhe vazhdon po aty studimet për gjuhë-letërsi frënge. Kur kthehet në atdhe, fillon punën në Institutin e shkencave. Në vitin 1953 është redaktor në gazetat “Tribuna e letrarëve të rinj” dhe “Zëri i rinisë”. Në vitin 1957 emërohet pedagog në Universitetine Tiranës për lëndën e teorisë së letërsisë.

   Me krijimtari letrare Jakovi është marrë në moshë fare të re. Poezitë e para i ka botuar në vitin 1941, gjithmonë duke i konsultuar ato me dy miqtë e tij, dëshmorët, Janaq Kilica dhe Andon Xoxa. Ndërsa prozën e parë, tregimin “I urituri”, e ka botuar në gazetën lokale të Vlorës “Përpjekja e rinisë”, në fillim të vitit 1945. Po në këtë gazetë u shfaq edhe talenti i tij i spikatur, duke rwnw në sy edhe tek shkrimtarët e njohur të kohës, Sterjo Spasse, Dhimitër Shuteriqi e Fatmir Gjata, të cilët e inkurajuan atë në rrugën e nisur të krijimtarisë letrare. Në vitin 1949 boton përmbledhjen e parë titulluar “Novela”. Në vitin 1957 boton dramën “Buçet Osumi”. Në vitin 1958 boton përmbledhjen e dytë titulluar përsëri “Novela”. Në vitin 1961 prezanton variantin e parë të romanit “Lumi i vdekur” në revistën “Nëntori”, kurse botimin e plotë të tij e bëri në vitin 1965. Ky roman fiton çmimin e Republikës. Në vitin 1963 përgatit tekstin mësimor universitar “Hyrje në shkencën e letërsisë”. Në vitin 1965 përgatit tekstin mësimor “Teorija e letërsisë stilistike” (kurs teorik dhe praktik).  Në vitin 1969 “Hyrje në shkencën e letërsisë” botohet në Prishtinë. Në vitin 1971 boton romanin “Juga e bardhë” me të cilin fiton çmimin e parë në konkursin e shpallur me rastin e 25 vjetorit të çlirimit të atdheut. Në vitin 1971, “Rilindja” në Prishtinë boton veprën e tij të plotë. Në vitin 1972 botohet “Bazat e teorisë së letërsisë”. Po në këtë vit “Lumi i vdekur” botohet i përkthyer në italisht. Në vitin 1974 botohet në frëngjisht “Juga e bardhë”dhe në vitin 1978 po ky roman  botohet për herë të dytë në frëngjisht i paisur këtë herë edhe me një hyrje nga Jorgo Bulo. “Lulja e kripës” botohet mbas vdekjes, në vitin 1982.

   Në shtypin periodik të kohës, nga viti 1945 deri në vitin 1979, Jakov Xoxa ka botuar 38 shkrime letrare. Nga viti 1952 deri në vitin 1977 ka botuar 17 shkrime për probleme të letërsisë dhe artit, 2 shkrime për probleme të letërsisë së huaj dhe 8 shkrime të botuar në shtypin e Kosovës nga viti 1970 deri në vitin 1971.

Në planet e tij krijuese Jakov Xoxa kishte si mendim të shkruante edhe dy romane të tjerë një me temë nga lufta me titull “Dielli lind nga malet” dhe një me temë nga klasa punëtore e sektorit të naftës, titulluar “Gjaku i zi”.

   Jakov Xoxa zë një vend të nderuar në panteonin e kulturës sonë kombëtare dhe, si i tillë, ç’do përvjetor i tij, evokon vlera të pashtershme të cilat burojnë nga tre kujtesa kryesore. Së pari nga kujtesa letrare, nga kujtesa popullore dhe nga kujtesa artistike figurative dhe studimore. Të treja këto forma janë të “ngopura” me imazhin e këtij prozatori të jashtëzakonshëm dhe tashmë rrezatojnë vazhdimisht vlerat e tij të shquara dhe të pashtershme.

   Gërshetimi i këtyre kujtesave filloi me vdekjen e tij 30 vjet të shkuara. Atë ditë, në fjalën e lamtumirës, Dritero Agolli, ish Kryetari i LSHASH të kësaj periudhe, u shpreh midis të tjerash se, “Letërsia shqipe humbi një nga shkrimtarët e saj më të shquar”. 25 vjet më vonë, sërisht Dritero Agolli, në një përvjetor të Jakovit do të thoshte tekstualisht se, “Datëlindja e këtij burri do të festohet edhe pas 800 vjetësh”. Ky përcaktim hipotetik i një të madhi për të madhin, të kujton përjetësimin e të mëdhenjëve, në memorje të mëdha.

   Në kujtesën kulturore, Jakovi mbetet pika e referimit të vazhdueshëm, nga nxënësit e shkollave, studentët, studiues të ndryshëm e deri në nivelet më të larta akademike. Bibliografija e tij, është mjaft e pasur me botime origjinale, me botime të të tjerëve për të, me referenca nga ai, me disertacione të mbrojtura me temë nga veprat e tij, për vlerat letrare, gjuhësore, historike dhe etnokulturore, në Shqipëri, Kosovë e Maqedoni.

   Nga viti 1957 deri në vitin 1979 në shtypin tonë janë botuar për Jakov Xoxën 35 shkrime kritike duke përfshirë gati gjithë emrat më të njohur të sajë si; K. Bihiku, R. Brahimi, J. Bulo, J. Buzali, F. Gjokaj, L. Berati, M. Gurakuqi, D. Shapllo, A. Kallulli, K. Velça, D. Siliqi etj. Ndërsa në shtypin e Kosovës janë botuar 10 shkrime kritike me autorë të ndryshëm si S. Fetiu, J. Raifi, R. Qosja, A. Vinca etj.

   Kurse në nivelet e kujtesës popullore ai lidhet ngushtë me gjurmët e komunikimit të tij human dhe me dashurinë e pashtershme për vendlindjen e tij. Shumëkush e donte, sepse i donte. Me Jakovin ka ndodhur si në Bibël: Kush jep dashuri merr dashuri. Dhe Bibla e Jakovit ishte vendlindja e tij, Myzeqeja.  Nëse mund të mendosh një Myzeqe pa Jakovin, nuk mund të mendosh një Jakov pa Myzeqe. Pikërisht kjo lidhje e bëri atë të jetoi i gjallë në “Lumin e vdekur” të kësaj fushe. Kur e pyetën në një intervistë në vitin 1965, me rastin e marrjes së Çmimit të Republikës se ç’po shkruante?, ai u përgjigj ; ”Po, kam në dorë dhe në mend diçka por do të vete t’i shkruaj në vendin tim më të preferuar, në Myzeqe.”

   Myzeqeja në penën e Jakov Xoxës është kthyer në një vend të shenjtëruar. Ai ka bërë për të përcaktimin më kuptimplot nga të gjitha penat shqiptare dhe të huaja që kan shkruar deri tani për këtë krahinë. Ai e ka quajtur atë, ”Punishten e baltës së perëndisë”.

   Në vitin 1953 ai shoqëronte për një vizitë në Myzeqe, mikun e tij bullgar, shkrimtarin Ivan Burin. Bullgari çuditet kur pa qerret me dy rrota, përkundër gjithë vëndeve të tjera që i përdornin ato me 4 rrota. Në vend të përgjigjes, fshatari që takuan, ndali qerren dhe i tregoi legjendën e ardhur nga stërgjyshërit, se këtu, “Perëndia, përpara se të krijonte njeriun, ngriti magjen e saj të baltës, urdhëroi retë të mblidheshin nga ana e anës e të lëshojnë shiun litar gjemije, e pastaj përveshi krahët e ju vu punës të gatuajë brumin e robit. Që atëhere Myzeqeja mbeti magje balte”.

   Në një tjetër intervistë të vitit 1971 kur e pyesin përse e ka titulluar romanin e fundit “Juga e bardhë”, ai përsëri e lidh përgjigjen e tij me Myzeqenë. “Në Myzeqe, thotë, Jugë e bardhë i thonë erës përtëritëse, të ngrohtë e të ëmbël, që fryn në muajët mars – prill dhe që lulëzon natyrën”.

   Në kujtimet e tij, botuar me rastin e 60 vjetorit të lindjes së Jakovit, në vitin 1983 në “Zërin e Rinisë”, Prof.Dok.Nasho Jorgaqi kujton se kur vete një herë në Apoloni, e gjen Jakovin në shtrat, të sëmurë duke u dridhur nga temperatura. Sapo e pa, ai u mundua të buzëqeshte e i thotë, “Po bëj ethet e myzeqarit”. E dini se ç’janë? Dikur myzeqarët malarikë, ditët e verës, mblidheshin kokë më kokë dhe dridheshin së bashku me orë të tëra, deri sa u kalonin ethet.”

   Në periudhën e punës së tij në Myzeqe, Jakovi shkrihej me njerëzit dhe jetën e tyre duke përjetuar deri në thelb, njohjet e tij të drejtpërdrejta me realitetin e tyre të përditshëm. Kur ishim në Apoloni me disa studiues kosovar, vazhdon në tregimet e tij Profesor Jorgaqi, ata kërkuan të takonin Jakov Xoxën. “Dualëm ta kërkonim dhe e pamë tek vinte drejt Apolonisë hipur në një qerre me bar të njomë, të porsa kositur, duke bërë muhabet me qerrexhiun. Pasi u takuam, ju lutëm të vinte me makinën tonë, por ai nuk pranoi.”

   Jakov Xoxa, në kujtesën popullore kujtohet edhe për humorin e tij të hollë. Kur dikush e pyet për kompozicionin e romanit “Lumi i vdekur” ai përgjigjet se nuk është roman i tipit “Lum”. Ndërsa kur dikush e ka pyetur përse i bën romanet kaq të gjatë, Jakovi i thotë, “Është fatkeqësi familjare. Edhe dy djemtë që kam ashtu i kam bërë, të gjatë.”

   Një kujtesë të fortë e të pashlyeshme, Jakovi e ka lënë tek letrarët e rinj. “Punën e tij si shkrimtar, ai nuk e kuptonte pa një angazhim të vazhdueshëm e serioz, për të ndihmuar nga afër talentet e reja”, kujton për të Prof.Dok.Jorgaqi. Në këtë aspekt ai mbahet nga shkrimtarët e rinj, bashkëkohës të tij si një shembull i paharruar dashurie dhe mirësie.

  Për të vegjël Jakovi ka shkruar rrallë dhe një botim i tillë i cili duhet konsideruar i rrallë, është tregimi “Zogu Miseroku”, botuar në gazetën “Pionieri” më 14 prill 1965. Ky është bashkëpunimi i tij i parë me këtë gazetë pasi një kopje i dhurohet me një shënim përkushtimi nga kryeredaktori i saj Bekim Gaçe.

   Nga Jakovi përdoren edhe thënie postulate të tipit të rubairave, të cilat kan ngelur të pashlyera në kujtesën e brezave, si; ”Të të ecësh nën një çadër, do të thot të duhesh pakëz”, “Një urë lidh dy brigje, një e puthur mbyll dy shtigje”, “ Të falë vonesën por jo harresën” etj.

 Kujtesa artistike dhe studimore për Jakovin kap fushën e arteve figurative, kujtimeve, kumtesave në përvjetor, referimeve të shumta dhe monografitë. Deri tani i janë kushtuar atij 12 vepra arti, grafika, piktura e skulptura, punuar nga autorë të ndryshëm, si; Jakovi në studio,Jakovi mes kooperativistëve, Jakovi mes naftëtarëve, etj, punuar nga P. Lena, A. Cini, Sh. Ruçi etj, busti i vendosur në ambjentet e jashme të shkollës së muzikës, si dhe monografia “Vite që shkuan” me autor Kristaq Shtëmbarin.

    Në tekstin e Historisë së Letërsisë Shqipe, të vitit 1974, “Lumi I vdekur” cilësohet “Një ndër veprat themelore të prozës sonë”. Llazar Siliqi dhe Jorgo Bulo e kan quajtur atë “Biograf i Myzeqesë”, Dalan Shapllo është shprehur se “Jakov Xoxa zë një vend të nderuar në letërsinë tonë…Emri dhe vepra e tij do të mbeten të paharruara”. Ndërsa studiuesi kosovar Shaip Beqiri e quan veprën letrare të Jakov Xoxës, “Një lumë i gjallë që prore rrjedh nën ne.”

   Me emrin e tij është pagëzuar shkolla e muzikës “Jakov Xoxa” dhe bulevardi “Jakov Xoxa” në Fier, në Lipjanë është krijuar klubi letrar “Jakov Xoxa”, kurse fotografija e tij mbahet e ekspozuar në të gjitha katedrat e institucioneve letrare midis figurave më të shquara të kulturës shqiptare. Jehona e veprës së tij, përfshihet gjerësisht edhe në botën e internetit.

   Nëse një krahinë, krijon kulmet e saj kulturore, Jakov Xoxa është kulmi më i lartë që ka nxjerr deri më sotë Myzeqeja jonë. Nëse një krahinë, prezantohet në botë nëpërmjet bijve të saj, Jakov Xoxa është biri i saj më i denjë e më përfaqësues. Në këtë kuptim, nëse egzistojnë borxhe morale midis bijve dhe vendlindjeve të tyre, ky borxh rëndon në anën e të gjallëve. Pesha e tij detyruese është sa aktuale aq edhe perspektive, sa sociale aq edhe historike. Ky borxh i të gjallëve mbetet për t’u shlyer tek ngritja e dhomës së tij muzeore pran Muzeut Historik të qytetit, vendosja e pllakës në vendin e ish shtëpisë së tij dhe ngritja e shtatores së tij mu në qendër të qytetit, ashtu siç janë ngritur edhe shtatoret e sivëllezërve të tij pogradecar, Lasgushit dhe Kutelit.  

 

Fieri.Com / Nuri PLAKU  -   Specialist i muzeut historik Fier 

Shtoni ne: Add to your del.icio.us | Digg this story | technorati | Post to Myspace | Add to Facebook | Googlize this post! | Add to Windows Live | Add to Netvouz! | Save to Newsvine! | Bookmark with Onlywire | Reddit this | Add to Yahoo MyWeb | Spurl This! | Add to Linkatopia | Add to MyLinkVault | Add to Squidoo | Add to Searchles! |

Subscribe to comments feed Komente (2 postuar)

avatar
teranda 17 November, 2009 06:39:15
shum shum mir veq une kur hina ktu menova qe shkrun per kujtimet pran nje busti e nuk e menova kete
avatar
Gozhda e vogel 08 April, 2010 03:55:51
Shume gjate mor burre si nuk lodhesh duku shkruar apo i ke dhene nje copy;paste aty edhe e ke flet mendjen?!hi hi hi hi!!!
total: 2 | displaying: 1 - 2

Shkruani nje koment

VINI RE! - Komentet e publikuara ne Fieri.com jane subjekt i ndryshimit edhe/ose fshirjes totale nese permbatja tyre cenon direkt apo indirekt figuren e autorit perkates se materialit te botuar. Gjithashtu cdo sharje, ofendim, fjalor vulgar apo edhe me teper, mund te sjell si pasoje edhe deri ne bllokim vizual te IP se kompjuterit tuaj per te vizituar faqet e Fieri.com!
  • Bold
  • Italic
  • Underline
  • Quote

Ju lutem shkruani kodin qe lexoni ne figuren e me poshteme:

Captcha
  • email Email nje shoku
  • print Print version
  • Plain text Plain text
Tags
Rate this article
4.00
Tifozeria Fierake