Veshtrim fiziko – gjeografik

Komplimente z.Gjika është ndihmë për mua si mësuese e lëndës së Vendlindjes.

pjese nga shkrimet
Myzeqeja dhe mistere Shqiptare
te autorve Llaqi dhe Mihal Jano prill 1986
Lumi i Semanit, Apsusi i antikitetit historia deri ne ditet tona

Te shkruash per lumin e Semanit eshte nje detyrim perkushtimor historik, pjese e krenarise kombtare per ngjarjet e shumta gjurmelenese qe lidhen me te dhe banoret pran tij neper vite e shekuj prej antikitetit deri ne ditet e sotme.
Legjendat, kronikat, tregimet e ngjarjet e shumta te ndjekura me kujdes qe nga malet ku lind e nis lumi neper brinja e vazhdon jeten permes luginash, honesh e grykash qe nuk gjen qetesine as ne fushen e madhe sajese me teper e aktivitetit te tij e do te prehet i qete ne bregdetin tone, keto te gjitha do te perbejne historine e Semanit.
Te shkruash per kete lume e pamundur te mos trajtosh historine e dy degeve te tij kryesore Osumit dhe Devollit qe nisen nga burimet malore te Gramozit, Malit te thate, Voskopojes, Tomorrit e rriten deri sa dalin ne fushen e madhe. Ka disa hipoteza por edhe dekumenta qe tregojne se te dy deget kane qene te pavarura nga njera tjetra deri prane derdhjes ne Adriatik. Me vone Devolli duke u bashkuar me Osumin (Apsusin) ka mare drejtimin dhe emrin e rrjedhes se vjeter te kesaj dege qe eshte afersisht ky i sotmi, ku emrat e tyre do ti gjejme sipas nje tradite vendase shpeshhere te alternuar per gjithe lumin here Apsus ne antikitet, here Devoll ne mesjete deri kur u bashkuan te dy deget rreth vitit 1804-5 e i dhane emrin qe e njohim sot Seman.
Ky emertim i ri Seman vjen nga sa na japin dekumentat dhe informacionet duke u nisur edhe nga tradita jone tashme e njohur qe banoret i vene lumit emrin e deges me te afert qe i bashkohet ne kete zone rrjedhes kryesore. Keshtu ne gjejme te shkruar nga te huajt per lumin emrat Charzanes, Ergenta, Ersenta, Argenta, Epasa (e pastra) ne shkrimet e vjetra jo per lumin prane Tiranes qe edhe ai ka te njejtin emer e etimologji si uje i paster, i kristalte, i argjente dhe i pijshem per banoret por per Semanin ne zonen fushore ku bashkohej Devolli me Osumin dhe Gjanica me poshte. Kuptohet se kete emer e ka mare nga lumi Ergenta qe e gjejme per here te pare ne Mbishkrimin e Gurit te Ballshit te mesjetes se hershme, tek Ana Komneni, Anonimi i Gorkes, Kantakuzeni e deri tek Pukewill me 1806 qe kuptohet se behet fjale per lumin Gjanica. Etimologjia eshte e qarte ne shqip si lume me uje te paster, te argjente kurse ne gjuhen turke mbas bashkimit dhe ndryshimit te shtratit do te kemi emrin Serma, Seman po me kete etimologji. Disa e lidhin emrin e lumit me emrin e fshatit te Semanit qe ndodhet ne vijen e detit, prane te cilit behej bashkimi edhe me lumin e Gjanices, keto ujra e ndan fshatin nga enoria e dikurshme e Ndernenasit. Ka te tjere qe japin mendimin se emri Seman vjen nga gjuha neolatine qe do te thote bashkim, kete e perforcen edhe argumenti se ky emer ka dale pas bashkimit te dy degeve kryesore.


Lumi Osumit historia nga lashtesia deri ne ditet tona

Lumin Apsus, Absues, Alor, Opsus, Epasa ne disa dekumenta e gjejme te shkruar Apsum. Quhesh e njihesh me kete emer ne lashtesi deri ne mesjeten e voneshme nje dege e lumit te Semanit. Por kjo dege njihej edhe me emra te tjere neper shekuj nga banoret si me emrin Beratino ne kohen e Pukewilit ambasadorit francez prane oborrit te Ali pashe Tepelenes, lumi i Beratit qe sot njihet nga te gjithe si lumi Osum. Kete emer e mbante i gjithe lumi deri ne derdhjen e tij ne Adriatik sic del nga dekumentat e vjetra dhe nga shkrimet e autoreve te antikitetit e te mesjetes
Pukewill kur permend kalimin e Apsusit per te shkuar ne Berat thote se kalohet nepermjet nje ure prej guri, e ndertuar mbi nje bazament shkembor natyral (mund te jete vendi Ura e Kucit prane fshatit Hinge. Ne dime se per te shkuar ne Berat nga drejtimi i perendimit sepse nga Vlora udhetoi Pikevill ka disa rruge si nga Shpiragu, nga Poshnja dhe nga Kuci). Nga ura e gurte dhe poshte rreth 16 miljesh ne drejtim te detit lumi Apsus quhej Ergent ose Argent. Argent eshte i njejte emer me emerin e ri Seman qe vjen sipas rregullave gjuhesore nga fjala serma qe do te thote argjent mbase ne gjuhen greke.
Dikur sipas historianes Ana Komnenit ne shek.XI-te e te disa shkrimtareve te historise bizantine kete lume e quajne Charzanes. Nga ura deri lart ne Berat nje largesi prej 12 miljesh, Apsusi emertohet Beratino.(Shifrat tregojne se mund te jete vendkalimi i lumit ura e Kucit)
Per sa trajtuam me larte konkludojme se lumi Apsus, Absus, Opsus, Alor, Epasa eshte i njejti si objekt ne te gjitha format e te shkruarit si greqisht, latinisht, sllavisht dhe shqip por edhe per arsye te mangesive fonetike te shkruasve te vjeter qe i pergjigjet ne shqip lumi Osum, lumi i Beratit ose Beratino. Ky emertim vlen deri ne vendin ku ky lume bashkohet me degen tjeter ndihmese te tij Devollin per te formuar lumin e Semanit. Per arsye se lumi Apsus, Osumi ishte dege kryesore dhe me e gjate ai i dha emrin Apsus gjithe lumit deri ne derdhjen ne det dhe mbas vitit 1804 kur mendohet se dy deget u bashkuan mori emrin e ri Seman. Por nga sa trajtuam me siper emri Seman eshte nje emertim qe ka si rrenje e fjaleformim emrin Serma qe njihet ne popull si metal ar i bardhe dhe qe eshte vazhdim i emrit mesjetar Ergent, Argjent qe na sjellin mjaft dekumenta te asaj kohe.
Mendohet nga te tjere studjues qe emri Apsus vjen nga ilirishtja por mundet edhe nga gjuha latine, fjala Ap qe do te thote uje, kete fjale e perdorin edhe sot arumunet e vllehet e Ballkanit. Mendoj qe kjo i qendrom me prane se vertetes se ujin e ketij lumi historikisht banoret e kane perdorur per te pire dhe per nevojat e tjera si nje lume i paster, me uje si argjent per vet burimet dhe vendet ku ai kalonte qe ishin masive shkembore dhe njihen per rezerva ari ne antikitet. Na e forcon me tej bindjen edhe kronika e Gjon Muzakes e vitit 1510 ku ju le porosi femijve ndermjet te tjerash edhe per minieren e argjendit ne malet prane Tomorrit.
Nje hipoteze tjeter per emrin Apsum qe mori i gjithe lumi ne lashtesi e ne mesjete mendohet se vjen nga fjalet Ap-Uje dhe Sum-Shume pra me emertimin shqip Ujeshume.
Por ekziston edhe mendimi se emri Seman vjen nga latinishtja dhe ka kuptimin i bashkuar, i perbashket, i permesshem. Ne favor te ketij mendimi apo hipoteze na vjen fakti se ky emertim na shfaqet ne dekumenta menjehere pas vitit 1800 kur mendohet se dy deget e lumit u bashkuan ne nje.

Lumi i Devollit nga lashtesia deri ne ditet tona

Devoll eshte emer lumi, dege e lumit te Semanit, emer krahine por dhe emri i nje qyteti te mesjetes se hershme. Njihet qe ne kohet antike me emrin Dibalt, Debalt ose Diavolo, Diaboll, Deboll. Ne disa shkrime te vjetra te pas pushtimit romak e gjejme me emrin Diabolo, Diovolo, Dieualis, Diavolit qe eshte e njejta gje me ndryshim te kuptimit e fonis te germes b dhe v qe kane perdorur shkruesit antike helene apo latine. Devolli eshte lumi qe vjen nga malesia e Korces, gjate zbritjes per ne Adriatik pershkon nje rruge te gjate per mes luginash e malesh e vendesh te begatshem, me toka, dhera te pasura per vegjitacion duke e shtuar prurjen nga perrenjte e burimet e shumte te asaj zone qe karakterizohet nga rreshje te shumta. Devoll ne kuptimin vulgar, popullor eshte emer thjesht shqiptar qe na vjen nga kohet e vjetra. Disa kane mendimin se emri vjen nga aktiviteti dhe prurjet e shumta te lumit deri ne derdhjen e tij ne det. Ai ka prure mjaft depozita aluvionare ne rrjedhjen e tij te poshtme ne Myzeqe. Po te analizojme De-eshte ne kuptimin Dhe, Toke kurse emertimi Voll, Vjell, Nxjer, Bie, Sjell pra ne kuptimin me te plote shqip Dhesjellesi, Dhepruresi, Dhevjellesi e keshtu mendojme se i afrohemi te vertetes. Pra eshte lumi qe sjell, bie shume, boll dhera, baltra. Me kete shpjegim mund te justifikohet edhe emertimi me i hershem qe na sjellin shkrimet e vjetra ne formen Dibalt ose Debalt.
Ka patur mendime se ky emertim vjen nga fuqi mistike, nga demone te frikshem. Ky mendim eshte i njejte me procesin qe trajtuam me lart. Dhe eshte e kuptueshme per njohjen dhe formimin e njerzve te vjeter qe levizjet e ujrave, gryerjet dhe prurjet e shumta ti shikonin si fuqi demonesh dhe te trembeshin nga permbytjet dhe fenomenet e tjera natyrore e shoqeruese. Ne mbeshtetje te ketij mendimi na vjen edhe emri qe mban fshati Barbullinje qe eshte i mevonshem dhe me etimologji sllave qe do te thote vend demonesh, zhurmash, uturimash, bubullimash. Banoret e treves e kane nderuar si te shenjt kete demon dhe kishin ndertuar tempullin e Shenbarbulles jo larg vendit ku bashkoheshin dy deget kryesore te Semanit prane Fiersheganit si dhe nje tjeter tempull me te njejtin emer gjendet ne derdhjen e poshtme te grykes se Gradishtes.
Ky shpjegim eshte me i arsyeshem e me prane te vertetes. Njerzit e vjeter e mbanin edhe si lumin djall, Diavolo (ne latinisht i thone Diallit) qe shpesh here nga shirat e shumte dilte nga shtrati, shkaterronte tokat kur zbriste dhe kryente permbytje ne zonen fushore te Myzeqese por edhe mbathte kenetat e shtonte tokat e punueshme ne bregdet.
Ne kohen e udhetimit te Pukevillit me 1806 lumi i Devollit kur delte ne fushe njihej dhe quhej nga banoret lumi Grabova meqenese ai vinte e kalonte nga malesia e Graboves dhe ne keto ane kishin zbritur shume familje zanatcinjesh, e tregtaresh nga krahina e Graboves dhe Voskopojes pas grabitjeve dhe shkatrrimeve te bejlereve e bandave te egra bashipozukesh te Dangellise, Gor-Oparit e Kolonjes.
Nga bashkimi i ketyre dy degeve, nga prurjet e shumta ujore per shkak te fenomeneve kohore natyrore qe ndodhen me 1804-6 lumi i fryre nderroi shtrat nga gryka e Gradishtes ku derdhej me pare, duke u shmangur me ne juge doli ne Mbrostar ku se bashku me ujrat e lumit te Gjanices e perrenjve te tjere te zones vazhdoi drejtimin dhe doli ne grykderdhjen e vjeter. Per shume vite per shkak te prurjeve te medha ai disa here dilte nga shtrati, bente permbytje, shkaktonte deme te medha. Ne shtratin e poshtem disa here nderroi shtratin deri sa me 1950 u stabilizua me nderhyrjen e puneve te organizuara vullnetarisht te banoreve te fshatrave te krahines Libofshes e Kolkondasit.
Pykewill kur pershkruan udhetimin e tij dhe kujtimet e te vellait qe kish kaluar ne keto ane ne rrugekalimin nga Vlora per ne Berat (Pykewill na sjell disa te dhena te sakta per territorin por kuptohet lehte nga te gjithe ata qe njohin stilin e tij te shkrimit se ai nuk ka ardhur deri ne keto ane por eshte mbeshtetur ne kujtimet e te vellait. Ky konkluzion del se ai ishte nje qemtues i holle i cdo gjeje qe shikonte dhe ne kete rast eshte mjaft i zbehte me interesin dhe njohjen e tij). Ai shkruan se nga bregu shkembor i Vjoses rruga con per ne Berat, pergjate Apsusit antit, njezet e tete milje nga deti, i cili per rreth nje gjysme milje kalonte neper nje fushe te mbushur me sabine dhe agnus caktus, shkurre qe i gjeje ne te gjitha fushat me lageshti dhe te sheshta te Shqiperise. Pastaj futesh ne nje zone me toke te kultivuar me nje gjersi rreth nje lege. Lega tjeter pershkonte nje varg livadhesh qe perdoreshin per kullota, te shtrira ne drejtim te perendimit drejt detit. Ne te gjitha keto hapsira te gjera syri te zinte vetem ca kodrina me kasolle te sistemuara ne forme kurore te fiseve endacake, qe ruanin delet dhe gjedhet, te ndihmuar edhe nga qente me pamje mjaft te eger, nje rrace qe e gjeje gjate gjithe bregut te Adriatikut. Ne keto fusha rritej edhe nje rrace kuajsh, te shkelqyer per nga pamja dhe shpejtesia, qe rralle mund ti gjeje ne Turqine Europjane.
Here here udhetari ndeshej edhe me kampe te romeve, ciganeve te cilet dukej se preferonin fushat e Myzeqese qe e konsideronin toke te tyre. Sipas banoreve autoktone te kesaj treve, romet kane jetuar vazhdimisht ketu per nje periudhe prej tete shekujsh. Dhe eshte e qarte se kjo periudhe perkon me sundimin e perandorit grek Niqiforit, gjate te ciles ky grupim fisesh shoqerore dhe i perbuzur njerezish u shfaq per here te pare duke ardhur nga lindje dhe Afrika veriore.
Berati dhe kalaja e tij ishin qendra e nje pashalleku te njohur tani nen vartesine e Ali pashe Tepelenes dhe vezire, guvernatore ishte Ibrahim pashe Vlora. Ne kala kishte sarajet veziri dhe ishin 250 shtepi te banuara nga shqiptaret si dhe nje kishe greke. Qyteti ndodhej poshte ne ultesire, ne nje zone te shperndare e ne nje fund te thelle, pothuajse gjithmone me mjegullen e Apsuesit qe e ndan ne dy pjese, te dyja me nje popullsi prej 6 000 vetash, nje e treta e te cilave jane muhamedane.
Berati me 1806 ishte ne rangun e arqipeshkvise, megjithese kryepeshkopi e kishte rezidencen ne Voskopoje sipas Pukevilit.
Me poshte kemi shenime te Pukevilit te mara nga njerez qe sipas tij e kane njohur mire e me kopetence teritorin per ne veri te vendit permes Myzeqese dhe Kavajes per te dale ne Durres e me tej drejt Shkodres por duket nga stili i trajtimit dhe vezhgimit se ai vete nuk i ka pare e njohur keto vende prandaj dhe lexuesi shkruan ai mund te mare ne konsiderate vertetsine e tyre.
…nga Berati ne nje largesi prej 8 miljesh eshte vendi ku lumi Grabova (Devolli) bashkohet me Apsusin (Semanin), gjashte milje pertej lumit Grabova eshte nje han ose bujtine (mbase e ka fjalen per hanin e Kalifase ne hyrje te Lushnjes) e frekuentuar nga peshkataret e liqenit te Trebuchet, (Trebushet, Terbufit por ashtu sic eshte shkruar ka dhe kuptimin tre vrima, treburime, mbase behet fjale per pellgun qe formonin tre lumenjte Shkumbini, Perroi i Lushnjes dhe Semani ne keneten e madhe te fushes se Myzeqese dhe ne nuk ja japim akoma shpjegimin emrit qe njohim Terbuf (etimologjia e ketij emri eshte toke e permbytur, toke qe nuk shihet por eshte e mbuluar me ujra). Mbase duhet mare si ujra te terbuara qe delnin nga shtrati dhe sot shqiptahet Terbuch, Terbuf. Edhe sot ekzistojne legjenda per Bushet si qenie mistike qe jetojne ne ujrat e kenetes. Ka te tjere qe e lidhin kuptimin e emrit me te terbuarit e ujrave qe permbysin cdo gje) dhe ata qe merren me prodhimin e kripes nga rrethinat e Meskinos ne bregdet (mund te jene kriporet e Muciasit prane Karavastase ose thjesht rrethinat e Myzeqes ).
Ne vazhdim eshte Daullas, nje fshat qe ruan rrenojat dhe emrin Daulia, me nje largesi ne vije te drejte kater lega ne veriperendim te Beratit por i permendur gabimisht nga Ptolemeu mbi lumin Vjosa (eshte fjala per skelen e Diavolit). Mendoj se ketu kemi te bejme me rrenojat e nje qyteze prane fshatit te sotem Babunje dhe fshati Daullas qe permend Pukewill eshte aty prane fushes midis Vanarit dhe Babunjes ku dikur ka qene limani. Por te mos harrojme se ne mesjeten e hershme sipas shkrimeve te Ana Komnenit ne luften e bizantineve me normanet kemi edhe nje skele tjeter me emrin Myli ose Mili ne derdhjen e poshtme te Devollit. Po ku konkretisht mund ta verifikojme sot kete qender. Duke u nisur nga vazhdueshmeria e nderrimit te shtratit te lumit Devoll eshte e vertete qe kemi shume emra skelash lumore te Devollit neper shekuj.
Kemi dy emertime fshatrash Daullas qe mendoj se eshte nga shqiptimi i fjales Dieualis prane derdhjes se poshtme te lumit Devoll, nje prane malit te Vanarit (vanaj, vunari d.m.th mal) sic shkruan Pukewil dhe tjetra ne bashkimin e lumit Devoll me Gjanicen kur ky nderroi shtrat nga Gradishta per ne Mbrostar. Pra kemi Daullasin ne Libofshe dhe Daullasin prane Fierit sic kemi edhe Mylin prane Babunjes dhe Hamylin prane Grecallise. Mendoj se jane skela lumore te vjetra te Semanit qe do ta trajtoj me kujdes sipas disa te dhenave qe na vijne ne ndihme kur do flasim per qytezen e Mylit si trajtim me vete)
Te dy lumenjte Devolli dhe Osumi qe shpesh here ne kronikat e vjetra i gjejme me emrin Apsus per arsye se dega e Osumit eshte me e gjate. Por shohim se mbas vitit 1804 kur te dy keto dege u bashkuan per shkaqe natyrore dhe lumi nderroi shtrat nga Gradishta ne Mbrostar ai do te njihet me emrin qe ka dhe sot Seman. Kete emer e mori nga emri qe kishte ne mesjete lumi qe kalonte me pare neper fushen e Fierit, nga lumi Argenta, Chargenta, Harzani qe eshte lumi i Gjanices. Ky lume ka kuptimin Argjenta sepse kishte ujra te pastra, te argjenta por dhe se kalonte prane qytezes se Orgesit (M’argllicit) dhe ne gjuhen greke argjenti njihet me emrin Serma dhe ne baze te dialektit vendor shqiptohet serm, serma, Seman. Ka disa te tjere qe emrin e lidhin me fjalen latine bashkim, mbase dhe se brenda nje jave ndodhi ky bashkim dhe javes i thone Semana latinisht.
Ne rrjedhen e poshtme lumi Semanit nga disa autore te mesjetes por edhe te mevonshem njihet me emrin Lumi i Karavastase ose Lumi i Pirgut dhe kjo eshte e kuptueshme se vjen sipas tradites vendase qe i kane dhene kete njohje.
Quhet lume i Karavastase se kalonte prane fshatit dhe kenetes se Karavastse qe kuptohet nga vet emri se kemi te bejme me nje liman, skele varkash per te bere tregti me Mesdheun ne kohen e princerve mesjetare arberore Materenga, Muzakaj, Balshaj e tjere.
Emri lume i Pirgut vjen se ne derdhjen e poshtme te Devollit, prane detit ku sot ndodhet fshati Asturkas, ishte qyteza me skele e lumit te Devollit ku per ta mbrojtur nga sulmet e pirateve princet arberore ndertuan dhe nje pirg, kulle mbrojtese. Prane Pirgut kalonte lumi qe favorizonte tregtine dhe me pjesen e brendeshme te vendit, prandaj u quajt Lumi i Pirgosit. Ky liman u ndertua kur ishin prishur skelat e tjera te lumit Devoll ne brendesi si Daulia ne Vanar, Myli prane Babunjes dhe Spinarica ne grykderdhjen e Vjoses prane fshatit Grykas ne Topoje.

sa kot